1. Η επιστροφή του στρατοπεδισμού
Ο βασικός λόγος που αποφασίσαμε να εκδώσουμε το βιβλίο 100 χρόνια ενάντια σε κάθε στρατόπεδο είναι η απροκάλυπτη στήριξη κρατών και οιονεί κρατικών μορφωμάτων, όχι πια μόνο από τη μ-λ αριστερά όπως παλιότερα αλλά και από μια όλο και μεγαλύτερη μερίδα του αντιεξουσιαστικού χώρου. Η κριτική του κράτους και του καπιταλιστικού πολέμου και η εστίαση στον ταξικό ανταγωνισμό ως πεδίο του δυνητικού επαναστατικού μετασχηματισμού έχουν εν πολλοίς εγκαταλειφθεί. Σύμφωνα με το σύνηθες επιχείρημα που αντλείται από τα μαοϊκά ευαγγέλια, η κύρια αντίθεση είναι ανάμεσα στους ιμπεριαλιστές, που ταυτίζονται μονοσήμαντα με τις ΗΠΑ και την αποκαλούμενη «συλλογική Δύση», και στα καταπιεζόμενα έθνη. Η ήττα των δυτικών ιμπεριαλιστών και η νίκη των ιμπεριαλιστών αντιπάλων τους, της Ρωσίας και της Κίνας, καθώς και των περιφερειακών δυνάμεων όπως το Ιράν και ο λεγόμενος Άξονας της Αντίστασης, παρουσιάζονται ως αναγκαίο βήμα προς την χειραφέτηση, η οποία αναβάλλεται για το μακρινό μέλλον, όταν οι συνθήκες θα έχουν ωριμάσει, συνθέτοντας ένα σκηνικό γκροτέσκας φάρσας στην οποία επαναλαμβάνεται η τραγωδία της μ-λ αντεπανάστασης. Δυστυχώς, η παράδοση των νεκρών γενεών συνεχίζει να βαραίνει σαν εφιάλτης πάνω στον νου των ζωντανών.
Απέναντι σε αυτή τη λογική της επιλογής στρατοπέδου, που επανέρχεται από την Ουκρανία ως την Υεμένη, ετοιμάσαμε τη συλλογή 100 χρόνια ενάντια σε κάθε στρατόπεδο, συγκεντρώνοντας κείμενα αναρχικών και κομμουνιστών που αρνήθηκαν να συνταχθούν με οποιοδήποτε από τα εμπόλεμα κράτη. Διαβάζουμε τα κείμενα αυτά σε συνάρτηση με τις ιστορικές συνθήκες στις οποίες γράφτηκαν, όταν οι προλετάριοι καλούνταν να σκοτωθούν για το έθνος και τη δημοκρατία, για το αντιφασιστικό ή για το «αντι-ιμπεριαλιστικό» στρατόπεδο, αναζητώντας τη σημασία που έχει η διεθνιστική τους στάση για τους σημερινούς αγώνες.
Η μελέτη τους θέτει όμως και ένα ερώτημα που δεν απαντιέται με την απλή διακήρυξη της διεθνιστικής θέσης: γιατί, μετά την ήττα του επαναστατικού κύματος του 1917–1920, οι αρνήσεις του πολέμου σπάνια συνδέθηκαν σε μαζική κλίμακα με την εναντίωση σε όλα τα εμπόλεμα κράτη; Η απομόνωση των διεθνιστικών τάσεων χρειάζεται να εξεταστεί σε σχέση με τις συνθήκες που έκαναν τη στράτευση πίσω από εθνικές σημαίες κυρίαρχη μέσα στο ίδιο το προλεταριάτο.
2. Η επαναστατική εξαίρεση: 1917 έως 1920
Η μεγάλη εξαίρεση είναι τα χρόνια από το 1917 ως το 1920. Στη Ρωσία, στη Γερμανία και στην Ουγγαρία, αλλά και στους άλλους στρατούς της Αντάντ με τις ανταρσίες στο τέλος του πολέμου στο δυτικό μέτωπο, η άρνηση του πολέμου έγινε υλική δύναμη. Στρατιώτες από αντίπαλα χαρακώματα συναδελφώθηκαν, εργάτες απήργησαν και δημιουργήθηκαν συμβούλια εργατών και στρατιωτών.
Το σύνθημα που είχε διατυπώσει ο Λένιν το 1914, για τη μετατροπή του ιμπεριαλιστικού πολέμου σε εμφύλιο, συναντήθηκε τότε με μια πραγματική κοινωνική κίνηση. Η εξάντληση και η οργή εκατομμυρίων ανθρώπων που είχαν σταλεί στα χαρακώματα συνδέθηκαν με τη δυνατότητα συλλογικής δράσης, μέσα από την οποία άρχισαν να αμφισβητούν την εξουσία που απαιτούσε τη θυσία τους.
Οι δεσμοί και η εμπειρία οργάνωσης που είχαν αναπτυχθεί στους χώρους δουλειάς και στις εργατικές συνοικίες συνέβαλαν σε αυτή τη μετατροπή. Οι διεθνιστές συμμετείχαν στις συγκρούσεις μέσα στον ίδιο εργατικό κόσμο που οι κυρίαρχες οργανώσεις του είχαν κινητοποιήσει για τον πόλεμο το 1914 και που τώρα στρεφόταν, σε σημαντικά τμήματά του, εναντίον των κυβερνήσεων και των ίδιων των ηγεσιών του. Μέσα από αυτές τις συγκρούσεις, η άρνηση της συνέχισης του πολέμου μπορούσε να γίνει αγώνας ενάντια στην άρχουσα τάξη και στο κράτος.
Ως το 1921-1922 το επαναστατικό κύμα είχε ηττηθεί σχεδόν παντού, και στους πολέμους των δεκαετιών του 1930 και του 1940 ο διεθνισμός ήταν ξανά υπόθεση μικρών ομάδων.
3. Τι αρνείται ο προλεταριακός διεθνισμός
Ο προλεταριακός διεθνισμός ξεκινά από την άρνηση επιλογής κρατικού και ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου. Η άρνηση αυτή στηρίζεται σε μια ανάλυση του πολέμου ως συμπύκνωσης της κανονικής λειτουργίας του καπιταλισμού, καθώς και του ανταγωνισμού των κρατών για αγορές, πόρους και εργασιακή δύναμη. Μέσα από την καταστροφή, ο πόλεμος αναδιοργανώνει την παραγωγή και επιβάλλει μια πειθαρχία που ο καιρός της ειρήνης δεν επιτρέπει πάντα.
Η συστράτευση με ένα από τα εμπόλεμα στρατόπεδα συχνά προβάλλεται ως αναγκαία για την ήττα του φασισμού, την εθνική απελευθέρωση, την υπεράσπιση της δημοκρατίας ή την πάλη ενάντια στον ιμπεριαλισμό. Στο όνομα αυτών των σκοπών, οι προλετάριοι καλούνται να παραμερίσουν τις ταξικές τους διεκδικήσεις και να ενωθούν με τα αφεντικά τους, αποδεχόμενοι ότι η μεταξύ τους σύγκρουση πρέπει να ανασταλεί ώσπου να ηττηθεί ο «κοινός εχθρός». Σε ορισμένες μάλιστα εκδοχές αυτής της λογικής, ο ίδιος ο εθνικός αγώνας βαφτίζεται ταξική πάλη, κι έτσι η υποταγή των προλετάριων σε μια εθνική διαταξική συμμαχία παρουσιάζεται ως ο δρόμος για τη χειραφέτησή τους.
Ένα κράτος που πολεμά έναν ισχυρότερο αντίπαλο δεν αλλάζει χαρακτήρα ως κράτος: εξακολουθεί να οργανώνει την εκμετάλλευση και να αστυνομεύει τον πληθυσμό του. Το έθνος είναι μία από τις μορφές μέσα από τις οποίες εκτρέπεται ο ταξικός ανταγωνισμός. Χάρη σε αυτό, μια κοινωνία διαιρεμένη από την εκμετάλλευση εμφανίζεται ως κοινότητα πολιτών με κοινά συμφέροντα και, στον πόλεμο, με κοινό εχθρό. Η ήττα ενός ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου μπορεί να αλλάζει την ιεραρχία ανάμεσα στα κράτη αλλά αφήνει άθικτο το ταξικό εκμεταλλευτικό σύστημα.
Οι μορφές εναντίωσης σε αυτή τη συστράτευση, όπως οι λιποταξίες, η αποφυγή της στράτευσης και οι απεργίες στην πολεμική βιομηχανία, υπονομεύουν την πολεμική προσπάθεια, αλλά δεν έχουν απαραίτητα συνειδητό διεθνιστικό περιεχόμενο. Γι’ αυτό και οι ομάδες με σαφείς διεθνιστικές θέσεις μπορεί να μένουν μειοψηφικές ακόμη και όταν η αντίσταση στον πόλεμο είναι εκτεταμένη. Το πολιτικό ζήτημα είναι πώς αυτές οι αρνήσεις μπορούν να γίνουν ταξική εναντίωση στον πόλεμο και σε όλα τα κράτη, πριν τις απορροφήσει ο πασιφισμός ή η υποστήριξη του αντίπαλου στρατοπέδου.
Η διάκριση ανάμεσα στην έμπρακτη άρνηση του πολέμου και στη συνειδητή διεθνιστική στάση μάς βοηθά να κατανοήσουμε και την ιστορική διαμόρφωση των διεθνιστικών μειοψηφιών. Οι θέσεις τους δεν προέκυψαν από την απομόνωσή τους ή από την προσήλωση σε αφηρημένες αρχές, αλλά διαμορφώθηκαν μέσα στις συγκρούσεις του ίδιου του εργατικού κινήματος, καθώς έρχονταν σε ρήξη με τις οργανώσεις και τις πολιτικές που υπήγαγαν την ταξική πάλη στην εθνική ενότητα και στην πολεμική προσπάθεια.
Από τη ρήξη με τον σοσιαλπατριωτισμό το 1914 μέχρι την εναντίωση στον σταλινισμό, στην υπεράσπιση της ΕΣΣΔ, στα αντιφασιστικά διαταξικά μέτωπα και στην ταύτιση της εθνικής απελευθέρωσης με την κοινωνική χειραφέτηση, η διεθνιστική θέση διαμορφώθηκε μέσα από την απόρριψη διαφορετικών μορφών υποταγής του προλεταριάτου στα συμφέροντα των εθνικών «τους» αστικών τάξεων. Οι ιστορικές αυτές ρήξεις δεν ακολούθησαν μια ενιαία πορεία ούτε οδήγησαν πάντοτε στα ίδια πολιτικά συμπεράσματα, είχαν όμως ως κοινό στοιχείο την άρνηση να εξαρτηθεί η προλεταριακή χειραφέτηση από τη νίκη οποιουδήποτε εμπόλεμου στρατοπέδου.
4. Μαντζουρία 1931, Κίνα 1937: ενάντια στην εισβολή και στην εθνική άμυνα
Η πρώτη σαφής διατύπωση αυτής της θέσης στη συλλογή 100 χρόνια ενάντια σε κάθε στρατόπεδο έρχεται από την Ιαπωνία. Το 1931, όταν ο ιαπωνικός στρατός εισβάλλει στη Μαντζουρία, η Ιαπωνική Ελευθεριακή Ομοσπονδία γράφει μέσα από την ίδια την επιτιθέμενη χώρα και στρέφεται πρώτα απ’ όλα ενάντια στο ιαπωνικό κράτος και στην πατριωτική ρητορική που δικαιολογεί την εισβολή. Στο όνομα της πατρίδας, γράφουν οι Ιάπωνες αναρχικοί, οι φτωχοί καλούνται να υπομείνουν την πείνα και τον θάνατο για να αυξήσει η άρχουσα τάξη τα κέρδη και την εξουσία της.
Η καταγγελία του ιαπωνικού ιμπεριαλισμού δεν τους οδηγεί στη στήριξη του κινεζικού εθνικού στρατοπέδου. Ρωτούν ποιος θα ωφεληθεί αν η ιαπωνική ισχύς εκδιωχθεί από την Κίνα με τη νίκη του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος, και απαντούν: η ανερχόμενη κινεζική αστική τάξη και τα ξένα κεφάλαια που ανταγωνίζονται την Ιαπωνία, όχι οι Κινέζοι εργάτες και αγρότες ως αυτόνομη κοινωνική δύναμη.
Στο ίδιο κείμενο επικρίνεται αυστηρά ο Κροπότκιν, που το 1914 στήριξε την Αντάντ επειδή θεώρησε τον γερμανικό μιλιταρισμό μεγαλύτερο κίνδυνο. Για τους Ιάπωνες συντρόφους αυτό ήταν μοιραίο λάθος. Από τη στιγμή που ο ένας ιμπεριαλιστικός πόλος θεωρείται τόσο απεχθής ώστε να δικαιολογείται η στήριξη του αντιπάλου, ο διεθνισμός έχει ήδη εγκαταλειφθεί και οι προλετάριοι καλούνται να θυσιαστούν για τα συμφέροντα του ενός στρατοπέδου στο όνομα της εναντίωσης στο άλλο.
Έξι χρόνια αργότερα, με αφορμή τον σινοϊαπωνικό πόλεμο του 1937, η γαλλική ομάδα Union Communiste εξέτασε το ίδιο ζήτημα πιο συστηματικά. Είχε ήδη την εμπειρία της Ισπανίας, όπου η «κριτική» στήριξη στη δημοκρατική αστική τάξη είχε ενισχύσει τον μηχανισμό που συνέτριψε τους εργάτες της Βαρκελώνης τον Μάιο του 1937 και εξόντωσε το POUM και τα πιο ριζοσπαστικά κομμάτια των αναρχικών, βάζοντας ταφόπλακα στην Ισπανική Επανάσταση.
Η πολεμική της στρέφεται και ενάντια στον Τρότσκι. Εκείνος υποστήριζε ότι η Κίνα, ως ημιαποικιακή χώρα που δέχεται επίθεση, διεξάγει προοδευτικό εθνικό πόλεμο, και ότι οι επαναστάτες οφείλουν να τη στηρίξουν στρατιωτικά κρατώντας την πολιτική τους ανεξαρτησία από τους Κινέζους εθνικιστές του Κουομιντάνγκ. Η Union Communiste απορρίπτει αυτή τη διάκριση. Την εθνική άμυνα την οργανώνουν το αστικό κράτος και ο στρατός του, και στην Κίνα η στήριξή της θα σήμαινε ενίσχυση του Κουομιντάνγκ, της δύναμης που είχε πνίξει στο αίμα την εργατική εξέγερση του 1926-1927. Έτσι η «κριτική στήριξη» θα γινόταν έμπρακτη συμμετοχή στον εθνικό πόλεμο και υποταγή στην πειθαρχία του.
5. Οι διεθνιστικές μειοψηφίες στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η συστράτευση με τους Συμμάχους δικαιολογήθηκε στο όνομα του αντιφασισμού και της υπεράσπισης της Σοβιετικής Ένωσης. Το μεγαλύτερο μέρος της Αριστεράς αντιμετώπισε τον πόλεμο ως υπεράσπιση της δημοκρατίας έναντι του φασισμού.
Στην κατεχόμενη Ευρώπη κάποιες μειοψηφίες υπερασπίστηκαν μια διαφορετική θέση: οι Επαναστάτες Κομμουνιστές Γερμανίας (RKD), η γαλλική Ομάδα Επαναστατών Προλετάριων/Ένωση Διεθνιστών Κομμουνιστών (GRP/UCI), ομάδες της μπορντιγκιστικής κομμουνιστικής αριστεράς και το αναρχικό δίκτυο γύρω από τον Αντρέ Αρύ στη Μασσαλία και την Τουλούζη στράφηκαν ενάντια στον ναζισμό και την Κατοχή, αλλά και ενάντια στον συμμαχικό ιμπεριαλισμό, στον σταλινισμό και στα μέτωπα εθνικής αντίστασης.
Τύπωναν παράνομες προκηρύξεις στα γερμανικά και στα γαλλικά, απευθύνονταν εκτός από τους Γάλλους προλετάριους και στους Γερμανούς στρατιώτες ως προλετάριους με στολή και τους καλούσαν σε συναδέλφωση και λιποταξία. Πολλοί από αυτούς τους αγωνιστές είχαν υποστεί οι ίδιοι τη ναζιστική τρομοκρατία, χωρίς αυτό να τους οδηγεί στην υποστήριξη των Συμμάχων ή του σοβιετικού κράτους. Συχνά πλήρωσαν αυτή τη στάση τους με συλλήψεις, εκτοπισμούς και θανάτους. Ο Καρλ Φίσερ των RKD επέζησε από τη ναζιστική καταστολή και τον εκτοπισμό στο Μπούχενβαλντ, για να απαχθεί μετά τον πόλεμο από τη σοβιετική μυστική αστυνομία και να καταλήξει στα Γκουλάγκ.
Στην Ελλάδα, ο κύκλος γύρω από τον Άγι Στίνα υιοθέτησε μια ξεκάθαρη διεθνιστική θέση μέσα στην Κατοχή, ενάντια τόσο στον Άξονα όσο και στους Συμμάχους, αλλά και απέναντι στη γραμμή εθνικής ενότητας του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, στην οποία έβλεπε την υποταγή της εργατικής τάξης στον συμμαχικό ιμπεριαλισμό. Η θέση αυτή αποκτά τη σημασία της αν δούμε τις κοινωνικές συνθήκες της Κατοχής. Τα πρώτα κύματα απεργιών και διαδηλώσεων στην Αθήνα ξέσπασαν λόγω της πείνας και της κατάρρευσης της αξίας των μισθών.
Στα συσσίτια και στα νοσοκομεία, ανάπηροι του αλβανικού μετώπου, φυματικοί και τοπικές επιτροπές κινητοποιήθηκαν πριν από την ηγεσία του ΕΑΜ και του ΕΕΑΜ, κάποιες φορές παρά τους δισταγμούς της. Το ΕΑΜ εδραίωσε την ηγεμονία του παρεμβαίνοντας σε αγώνες που είχαν ήδη ξεσπάσει, ενισχύοντάς τους και εντάσσοντάς τους ταυτόχρονα στην εξαρχής πατριωτική πολιτική του γραμμή. Ορισμένοι από όσους αρνήθηκαν να υποταχθούν βρέθηκαν αργότερα στο στόχαστρο της ΟΠΛΑ, που δολοφόνησε τροτσκιστές και αρχειομαρξιστές, ακόμη και διαφωνούντα μέλη του κόμματος, όπως καταγράφει ο ίδιος ο Στίνας στις αναμνήσεις του και όπως έχει τεκμηριωθεί ιστορικά.
Στην Ιταλία, οι απεργίες του Μαρτίου του 1943 στο Τορίνο και στο Μιλάνο έδειξαν ότι η πείνα και η αντίσταση στη φασιστική πειθαρχία μπορούσαν να οδηγήσουν σε ταξική ρήξη μέσα σε ένα από τα κράτη που είχαν ξεκινήσει τον πόλεμο. Οι αγώνες αυτοί ενσωματώθηκαν στη συνέχεια στην αντιφασιστική εθνική απελευθέρωση, κυρίως μέσω του Κομμουνιστικού Κόμματος Ιταλίας και της Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης, ενός συνασπισμού που περιλάμβανε από τους κομμουνιστές μέχρι τις πιο συντηρητικές αστικές δυνάμεις. Αγωνιστές που προσπάθησαν να τους δώσουν προλεταριακή διεθνιστική κατεύθυνση, κάποιοι μέσα στο ίδιο το παρτιζάνικο κίνημα, δολοφονήθηκαν από τους φασίστες αλλά και από τους σταλινικούς, όπως οι Φάουστο Άττι και Μάριο Ακουαβίβα το 1945.
Τα κείμενα της Μπερνέρι, για την «απελευθέρωση» της Ιταλίας, που έχουμε συμπεριλάβει στη συλλογή, αναδεικνύουν με συγκεκριμένο τρόπο την ταξική λειτουργία του πολέμου. Την ίδια περίοδο που οι Ιταλοί εργάτες απεργούσαν και υπονόμευαν την πολεμική παραγωγή, οι Σύμμαχοι βομβάρδιζαν τις εργατικές συνοικίες των πόλεών τους, σκοτώνοντας τους ανθρώπους που καλούσαν ταυτόχρονα να εξεγερθούν εναντίον του Μουσολίνι. Η Μπερνέρι υπογραμμίζει ότι οι εργάτες θάβονταν στα ερείπια ενώ οι πλούσιοι κατέφευγαν στις επαύλεις τους. Πίσω από τους βομβαρδισμούς έβλεπε τον φόβο των Συμμάχων ότι οι ίδιοι οι εργάτες θα ανέτρεπαν τον φασισμό και θα απειλούσαν την καπιταλιστική τάξη πραγμάτων. Η GRP/UCI έγραφε κάτι ανάλογο από την κατεχόμενη Γαλλία: ο Μπαντόλιο και οι Σύμμαχοι εξασφάλιζαν τη συνέχεια της εξουσίας των βιομηχάνων και του κράτους απέναντι σε ένα εργατικό κίνημα που έδειχνε ότι μπορούσε να ξεπεράσει τα όρια της εθνικής απελευθέρωσης. Μπορούμε να μιλήσουμε για προληπτική αντεπανάσταση: για την προσπάθεια να μη μετατραπεί η κατάρρευση του φασισμού σε κοινωνική επανάσταση.[1]
Στη Γαλλία, κατά την «απελευθέρωση» του Παρισιού τον Αύγουστο του 1944, η απεργία στη Renault έδειξε για λίγο τη δυνατότητα ευρύτερης παρουσίας των διεθνιστικών τάσεων μέσα στο εργατικό κίνημα. Μέλη των Επαναστατών Κομμουνιστών, βρέθηκαν επικεφαλής της απεργιακής επιτροπής, ενώ δύο τυπογράφοι της GRP/UCI ανέλαβαν να στοιχειοθετήσουν την αφίσα της. Το άνοιγμα έκλεισε γρήγορα λόγω της σταλινικής επιρροής στους χώρους δουλειάς και της αποκατάστασης της κρατικής τάξης υπό την προστασία του στρατού των Συμμάχων. Οι διεθνιστικές ομάδες είχαν αντέξει χρόνια καταστολής, αλλά η απομόνωσή τους μέσα στην ίδια την εργατική τάξη συνδεόταν με την υπαγωγή των εργατικών αγώνων στην εθνική ενότητα και στις ανάγκες της μεταπολεμικής ανασυγκρότησης. Ο διεθνισμός θα μπορούσε να αποκτήσει μαζικό χαρακτήρα στον βαθμό που οι ίδιοι οι προλετάριοι, μέσα από τους αγώνες τους, θα αμφισβητούσαν αυτή την υπαγωγή και θα έρχονταν σε σύγκρουση με το κράτος και τις πολιτικές δυνάμεις που την επέβαλλαν.
Στη Βρετανία, οι αναρχικοί του War Commentary υποστήριζαν ότι η χώρα τους υπερασπιζόταν τις αποικίες και τους θαλάσσιους δρόμους της και ότι ο αντιφασιστικός πόλεμος ήταν καπιταλιστικός πόλεμος. Απευθύνονταν στους στρατιώτες ως εργάτες με στολή, οι οποίοι, παρά τη στρατιωτική πειθαρχία που τους επιβαλλόταν, μπορούσαν να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους, να οργανωθούν και να εξεγερθούν. Μέσα από τη στήλη «From the Ranks», όπου δημοσιεύονταν επιστολές στρατιωτών για τις συνθήκες στον στρατό, τη δυσαρέσκεια και τις εκδηλώσεις απειθαρχίας, καθώς και μέσα από το παράνομο αντιμιλιταριστικό δελτίο Forces Newsletter, που εξέδιδε ο αναρχικός και λιποτάκτης Τζον Όλντεϊ και κυκλοφορούσε σε ένα δίκτυο στρατευμένων, η ομάδα του War Commentary επιδίωκε να αναπτύξει επαφές και να διαδώσει τις επαναστατικές αντιπολεμικές θέσεις της μέσα στις ένοπλες δυνάμεις.[2] Στην ίδια κατεύθυνση εντάσσονταν και οι αναφορές της εφημερίδας σε παλαιότερες ανταρσίες και συμβούλια στρατιωτών. Η δίωξη των συντακτών της το 1945 έδειξε τα όρια της δημοκρατικής ανοχής. Οι βρετανικές αρχές φοβούνταν ότι η αντιμιλιταριστική δράση θα μπορούσε να τροφοδοτήσει ευρύτερες κοινωνικές συγκρούσεις, καθώς εκατομμύρια στρατιώτες θα επέστρεφαν στην πολιτική ζωή και η δυσαρέσκειά τους θα μπορούσε να εκφραστεί στους χώρους εργασίας και στους ευρύτερους ταξικούς αγώνες της μεταπολεμικής περιόδου.[3]
6. Εθνική απελευθέρωση και κοινωνική χειραφέτηση
Το αποικιακό ζήτημα έδειξε τα όρια ακόμη και ορισμένων διεθνιστών. Ο αναρχικός Άλμπερτ Μέλτσερ, συντάκτης του War Commentary, υποστήριζε σε άρθρα που έγραψε κατά τη διάρκεια του πολέμου ότι οι αγώνες για εθνική ανεξαρτησία μπορούσαν, υπό ορισμένους όρους, να αποκτήσουν προοδευτικό περιεχόμενο, αν τους διεξήγαγαν οι ίδιοι οι εργάτες και οι αγρότες και όχι οι αστοί ηγέτες τους, και αν η ανεξαρτησία ήταν μοχλός για την εκδίωξη του ιμπεριαλισμού, ώστε στη θέση του να μη στηθεί μια ανεξάρτητη αστική κυβέρνηση αλλά να αναπτυχθεί ένα επαναστατικό κίνημα που θα αγωνιζόταν μαζί με τα επαναστατικά κινήματα των άλλων χωρών. Θύμιζε άλλωστε ότι στην Ευρώπη η εθνική ανεξαρτησία είχε αποδειχθεί «παγίδα και αυταπάτη». Η θέση αυτή, την οποία αργότερα αναθεώρησε, πήγαζε από ένα πραγματικό πρόβλημα: πώς μπορούσε κανείς να στηρίζει τους αγώνες των αποικιοκρατούμενων πληθυσμών και ταυτόχρονα να αντιτίθεται στον ιμπεριαλισμό του δικού του κράτους –εν προκειμένω, της Μεγάλης Βρετανίας– χωρίς να συμβάλλει στην εγκαθίδρυση νέων εθνικών εξουσιών;
Ο Βιετναμέζος επαναστάτης Νγκο Βαν, αρχικά τροτσκιστής και μετέπειτα συμβουλιακός κομμουνιστής, αντιμετώπισε το ζήτημα μέσα από τη δική του αγωνιστική εμπειρία: τη γαλλική αποικιοκρατία, την ιαπωνική κατοχή, τη βρετανική επέμβαση και την άνοδο του Βιετ Μινχ. Το 1945, στο κενό εξουσίας που άφησε η αποχώρηση των Ιαπώνων, μια μερίδα των εργατών και των φτωχών αγροτών έδρασε για λίγο αυτόνομα. Στα ορυχεία της περιοχής Χονγκάι-Καμφά οι εργάτες ανέλαβαν οι ίδιοι την παραγωγή και συγκρότησαν συμβούλια, και στη Σαϊγκόν ανεξάρτητες επιτροπές και διεθνιστές της αριστερής αντιπολίτευσης διεκδίκησαν όπλα, εργατικό έλεγχο και γη για τους αγρότες.
Τα κινήματα αυτά συντρίφτηκαν τόσο από τις αποικιακές δυνάμεις όσο και από το Βιετ Μινχ, που δολοφόνησε αγωνιστές της αριστερής αντιπολίτευσης, καθώς η εθνική απελευθέρωση προϋπέθετε την οικοδόμηση ενός κράτους και την εξάλειψη κάθε δύναμης που δεν υποτασσόταν στη νέα εθνική εξουσία.
Ανάμεσα στους διεθνιστές της Σαϊγκόν ήταν και ο ίδιος ο Νγκο Βαν. Πήρε μέρος στην εργατική πολιτοφυλακή που συγκρότησαν οι εργάτες των τραμ, με κόκκινη σημαία αντί για το κίτρινο αστέρι του Βιετ Μινχ και με το σύνθημα «Η γη στους αγρότες, τα εργοστάσια στους εργάτες», και αργότερα, στην ύπαιθρο, λίγο έλειψε να εκτελεστεί από το Βιετ Μινχ. Εκεί φάνηκε ότι οι όροι του Άλμπερτ Μέλτσερ, που αναφέραμε παραπάνω, δεν μπορούσαν να εκπληρωθούν, αφού η εθνική ανεξαρτησία είχε τον δικό της σκοπό, το ανεξάρτητο καπιταλιστικό κράτος, και δεν μπορούσε να μπει στην υπηρεσία της κοινωνικής χειραφέτησης.
Γράφοντας τον Απρίλιο του 1968 για τον πόλεμο του Βιετνάμ, ο Νγκο Βαν αρνείται την διαστρεβλωτική κατανόησή του ως αναμέτρηση ενός καταπιεσμένου έθνους με τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό και τον εξετάζει ως επεισόδιο της σύγκρουσης των δύο καπιταλιστικών μπλοκ, στην οποία οι στρατιώτες, οι εργάτες και οι αγρότες ήταν θύματα της βαρβαρότητας και των δύο στρατοπέδων. Γι’ αυτό η καταγγελία των αμερικανικών βομβαρδισμών δεν μπορούσε κατά τη γνώμη του να δικαιολογήσει τη στήριξη του κράτους του Χο Τσι Μινχ. Προβλέπει ότι η αποτίναξη της ξένης κυριαρχίας δεν θα απάλλασσε τους εργάτες και τους αγρότες από την εκμετάλλευση, καθώς στη θέση των παλιών κυρίαρχων θα εδραιωνόταν η εξουσία μιας γραφειοκρατίας οργανωμένης σε κόμμα-κράτος. Η επικράτηση αυτού του καθεστώτος σε ολόκληρη τη χώρα μετά το 1975 –και η κατοπινή αποκατάσταση των οικονομικών σχέσεων με τις ΗΠΑ όταν το Βιετνάμ μετατράπηκε σε κέντρο της παγκόσμιας καπιταλιστικής βιομηχανικής παραγωγής– επιβεβαίωσε την πρόβλεψή του και την κριτική του στην ταύτιση της εθνικής απελευθέρωσης με την κοινωνική χειραφέτηση.
Στην αμερικανική πλευρά, η ανυπακοή στον στρατό, οι λιποταξίες και οι επιθέσεις στους αξιωματικούς συνέβαλαν καθοριστικά στην αποτυχία των Ηνωμένων Πολιτειών. Η αντίσταση αυτή έμεινε κυρίως πασιφιστική, δημοκρατική και αντι-ιμπεριαλιστική, έδειξε όμως ότι η άρνηση του πολέμου μπορεί να έχει πρακτική σημασία ακόμη και όταν ο συνειδητός διεθνισμός είναι μειοψηφικός.
7. Η ιστορική απομόνωση του διεθνισμού
Η ιστορική απομόνωση του διεθνισμού συνδέεται με τις μεταβολές της σχέσης της εργατικής τάξης με το κράτος, τόσο μέσα από την ιστορία των οργανώσεών της όσο και μέσα από τους όρους της καθημερινής της αναπαραγωγής. Η εθνική ενότητα απέκτησε έρεισμα μέσα στην ίδια την τάξη, καθώς η δυνατότητα βελτίωσης των όρων ζωής της συνδέθηκε με την ανάπτυξη και την ισχύ της εθνικής οικονομίας.
Στον Μεσοπόλεμο, η συντριβή του επαναστατικού κύματος και η υποταγή της εργατικής τάξης στο κράτος προχώρησαν με διαφορετικούς τρόπους, με κοινό παρονομαστή τον εθνικισμό και τον κρατικό καπιταλισμό. Στις κοινοβουλευτικές δημοκρατίες, μεγάλο μέρος των εργατικών οργανώσεων ενσωματώθηκε στους κρατικούς θεσμούς και στη διαχείριση του καπιταλισμού, ενώ στη Σοβιετική Ένωση οργανώσεις που είχαν προκύψει από την επανάσταση μετατράπηκαν σε μηχανισμούς επιβολής της κρατικής πειθαρχίας και της εκμετάλλευσης. Ο φασισμός, ως μαζικό αντεπαναστατικό κίνημα και κατόπιν ως καθεστώς, συνέτριψε με την τρομοκρατία τις ανεξάρτητες εργατικές οργανώσεις, καταδίωξε και δολοφόνησε τους αγωνιστές τους και επέβαλε την υπαγωγή των εργατών σε κρατικά ελεγχόμενους μηχανισμούς, στο όνομα της εθνικής ενότητας και της συνεργασίας των τάξεων.
Ο σταλινισμός έπαιξε εδώ ιδιαίτερο ρόλο. Υπέταξε το κομμουνιστικό κίνημα στα εθνικά και ιμπεριαλιστικά συμφέροντα της Σοβιετικής Ένωσης, μετατρέποντας τον διεθνισμό σε υπεράσπιση του σοβιετικού κράτους, δηλαδή σε ψευδοδιεθνισμό. Όταν οι εργατικοί αγώνες του 1943–1944 έφεραν ξανά στο προσκήνιο την εξάντληση από τον πόλεμο, τα κομμουνιστικά κόμματα καλούσαν στην προάσπιση της εθνικής ενότητας: η ίδια η γλώσσα του διεθνισμού είχε πλέον απαλλοτριωθεί από ένα από τα εμπόλεμα ιμπεριαλιστικά στρατόπεδα.
Στη μεταπολεμική Δυτική Ευρώπη, η επέκταση της κοινωνικής ασφάλισης και η θεσμική αναγνώριση των εργατικών διεκδικήσεων συνέδεσαν στενότερα την αναπαραγωγή της εργασιακής δύναμης με το εθνικό κράτος. Παραχωρήσεις που είχαν προκύψει από αγώνες μπορούσαν έτσι να παρουσιαστούν ως καρποί της εθνικής ανάπτυξης, των οποίων η διατήρηση απαιτούσε την κερδοφορία των επιχειρήσεων και τη συνεργασία των τάξεων. Η σύνδεση αυτή έδινε υλικό έρεισμα στην εθνική ενότητα και στην αντίληψη ότι οι εργαζόμενοι είχαν συμφέρον να υπερασπιστούν τη θέση της χώρας τους απέναντι στους ανταγωνιστές της.
Από τη δεκαετία του 1970, η καπιταλιστική αναδιάρθρωση αποδυνάμωσε πολλές από τις οργανωτικές μορφές του παλιού εργατικού κινήματος, ενώ η αποβιομηχάνιση στις παλιές βιομηχανικές περιοχές της Δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής διέλυσε συμπαγείς εργατικές κοινότητες. Η μεταφορά της παραγωγής δημιούργησε νέες εργατικές συγκεντρώσεις σε άλλες περιοχές του κόσμου, χωρίς να καταργήσει τους εθνικούς διαχωρισμούς. Η πρόσβαση στην εργασία και η δυνατότητα εγκατάστασης εξακολουθούν να εξαρτώνται από κρατικά καθορισμένα δικαιώματα, που διαιρούν τους προλετάριους ανάλογα με την υπηκοότητα και το καθεστώς παραμονής τους. Το σημερινό πρόβλημα είναι πώς, μέσα σε αυτές τις συνθήκες, μπορούν να αναπτυχθούν αγώνες που αμφισβητούν έμπρακτα την εκμετάλλευση και τους διαχωρισμούς με τους οποίους οργανώνεται.
8. Ταξική αυτονομία και επανάσταση
Εδώ χρειάζεται να πούμε τι εννοούμε με τον όρο ταξική αυτονομία, καθώς συχνά μας κατηγορούν ότι επικαλούμαστε «καθαρούς» ταξικούς αγώνες. Εννοούμε μια τάση που αναπτύσσεται μέσα στους αγώνες, όταν οι προλετάριοι συγκρούονται υλικά και ιδεολογικά με τις μορφές που τους συγκροτούν ως εργασιακή δύναμη του κεφαλαίου και ως πολίτες του κράτους, με κατεξοχήν πολιτικές μορφές το έθνος, την ιδιότητα του πολίτη και τη δημοκρατία. Το προλεταριάτο δεν βρίσκεται έξω από αυτές τις σχέσεις περιμένοντας να αποκτήσει τη σωστή συνείδηση, αλλά μπορεί να στραφεί εναντίον τους μέσα από τη σύγκρουση με τις απαιτήσεις της εκμετάλλευσης και της κρατικής εξουσίας.
Στη Γερμανία του 1918, η εναντίωση στον πόλεμο αναπτύχθηκε εντός της παράλληλης εργατικής κοινωνίας που είχε συγκροτηθεί από τη σοσιαλδημοκρατία και τα συνδικάτα, παρότι η ηγεσία τους στήριζε τον πόλεμο. Οι επαναστάτες εργοστασιακοί αντιπρόσωποι, που προέρχονταν από αυτή τη μαζικά οργανωμένη βάση, αξιοποίησαν τις σχέσεις εμπιστοσύνης στους χώρους δουλειάς για να οργανώσουν αντιπολεμικές απεργίες, παρακάμπτοντας τις ηγεσίες. Τον Νοέμβριο, εργάτες και στρατιώτες συγκρότησαν συμβούλια, χωρίς να έχουν διαχωριστεί όλοι από τη σοσιαλδημοκρατία και χωρίς να τους ενώνει ένα κοινό επαναστατικό πρόγραμμα. Μέσα σε αυτή την αντίφαση, και σε σύγκρουση με τις δυνάμεις που επιδίωκαν να επαναφέρουν το κίνημα στην κρατική νομιμότητα, γεννήθηκε ωστόσο η δυνατότητα της επαναστατικής ρήξης.[4]
Η ταξική αυτονομία είναι λοιπόν μια δυνατότητα που κρίνεται μέσα στον ίδιο τον αγώνα, όταν οι συμμετέχοντες αμφισβητούν έμπρακτα την εξουσία και τις δεσμεύσεις που τους κρατούν υποταγμένους. Η αντίληψη αυτή της ταξικής αυτονομίας μάς φέρνει αντιμέτωπους και με ένα ευρύτερο θεωρητικό πρόβλημα. Αν η δυνατότητα της επαναστατικής ρήξης μπορεί να αναπτυχθεί μέσα από τις αντιφάσεις των ίδιων των αγώνων, δεν μπορούμε ούτε να την προϋποθέτουμε ως δεδομένη ούτε να την αποκλείουμε εκ των προτέρων, επειδή το προλεταριάτο συγκροτείται και αναπαράγεται μέσα στην καπιταλιστική σχέση. Ωστόσο, η υποχώρηση της προοπτικής της προλεταριακής χειραφέτησης δεν χαρακτηρίζει μόνο την παραδοσιακή Αριστερά, τον σταλινισμό, τη σοσιαλδημοκρατία, τον πατριωτικό αντιφασισμό και τον κλασικό αντι-ιμπεριαλιστικό στρατοπεδισμό. Εμφανίζεται, με διαφορετικούς τρόπους, και σε ρεύματα που έχουν ασκήσει ριζική κριτική στον παραδοσιακό μαρξισμό.
Δεν πρόκειται βέβαια για ενιαίο θεωρητικό ρεύμα. Η θεωρία της κομμουνιστικοποίησης, η κριτική της αξίας, οι προσεγγίσεις που επηρεάστηκαν από τον Μόισε Ποστοούν, η παράδοση της Σχολής της Φρανκφούρτης και οι αντιγερμανοί έχουν διαφορετικές θεωρητικές αφετηρίες και ιστορικές διαδρομές, ενώ συχνά καταλήγουν σε αντίθετες πολιτικές θέσεις. Σε ορισμένες εκδοχές τους, ωστόσο, εμφανίζεται μια κοινή τάση: η ενσωμάτωση του προλεταριάτου στο κεφάλαιο θεωρείται τόσο ολοκληρωτική, ώστε η ίδια η αντιφατική ταξική του δράση παύει να αντιμετωπίζεται ως πεδίο μέσα από το οποίο μπορεί να προκύψει ο κομμουνιστικός μετασχηματισμός.
Η προσέγγιση της Théorie Communiste είναι πιο σύνθετη. Η TC δεν περιορίζεται στη διαπίστωση ότι το προλεταριάτο έχει υπαχθεί ολοκληρωτικά στο κεφάλαιο. Απορρίπτει όμως τη δυνατότητα να προκύψει η κομμουνιστική υπέρβαση μέσα από τη συγκρότησης της εργατικής τάξης ως τάξης δι’ εαυτήν. Για την TC, ακόμη και η αυτόνομη ταξική δραστηριότητα, εφόσον αποβλέπει στην επιβεβαίωση του προλεταριάτου ως τάξης, παραμένει επιβεβαίωση του ενός πόλου της σχέσης κεφάλαιο και, επομένως, ένα όριο που πρέπει να ξεπεραστεί.
Το πρόβλημα είναι ότι, όταν η ταξική αυτονομία ταυτίζεται με αυτή την αυτοεπιβεβαίωση, η υπέρβαση της καπιταλιστικής σχέσης δεν μπορεί πλέον να νοηθεί ως δυνατότητα που αναπτύσσεται μέσα από τον μετασχηματισμό και τη γενίκευση της ίδιας της προλεταριακής δραστηριότητας. Η δυνατότητα αυτή αναζητείται κυρίως στον ιστορικό μετασχηματισμό της ταξικής σχέσης: στην αυξανόμενη περίσσεια της εργασίας για την αξιοποίηση του κεφαλαίου και στον διευρυνόμενο διαχωρισμό μεταξύ της αναπαραγωγής των προλετάριων και της αξιοποίησης της εργασιακής τους δύναμης.
Η κατάργηση του προλεταριάτου τείνει έτσι να εμφανίζεται όχι τόσο ως ενδεχόμενο αποτέλεσμα της αντιφατικής αυτενέργειάς του, όσο ως αποτέλεσμα της όξυνσης των αντιφάσεων της ίδιας της καπιταλιστικής σχέσης. Η υπαγωγή στο κεφάλαιο εμφανίζεται πλέον ως εξωτερικός καταναγκασμός που πρέπει να καταργηθεί μέσα από τα μέτρα κομμουνιστικοποίησης, σε συνθήκες όπου η αυτοεπιβεβαίωση του προλεταριάτου ως τάξης έχει καταστεί αδύνατη.
Η κριτική μας δεν αποσκοπεί στην επιστροφή σε μια εργατίστικη εξιδανίκευση της εργασίας και του εργοστασίου. Η κομμουνιστική επανάσταση δεν συνίσταται στην αυτοεπιβεβαίωση του προλεταριάτου μέσα στον καπιταλισμό, αλλά στην κατάργηση του κεφαλαίου ως κοινωνικής σχέσης και, επομένως, του ίδιου του προλεταριάτου. Το ζήτημα είναι ότι η αναγκαία κριτική της προλεταριακής αυτοεπιβεβαίωσης και της εργατικής ταυτότητας δεν πρέπει να καταλήγει στον θεωρητικό αποκλεισμό της δυνατότητας των προλετάριων να μετασχηματίζουν την κατάστασή τους μέσα από τους ίδιους τους αγώνες τους.
Όταν το προλεταριάτο αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ένας πόλος της καπιταλιστικής σχέσης, ως πλήρως υπαγμένο στο κεφάλαιο ή ως ενσωματωμένο σε μια «ολοκληρωτικά διοικούμενη κοινωνία», η δυνατότητα της επαναστατικής ρήξης τείνει να αναζητείται έξω από την αντιφατική ταξική του δραστηριότητα. Άλλοτε αποδίδεται στους πλεονάζοντες πληθυσμούς, στους μετανάστες, στα φυλετικοποιημένα υποκείμενα, στους κοινωνικά αποκλεισμένους ή σε μια αόριστη εξέγερση των «βαρβάρων». Άλλοτε αναζητείται στα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα, χωρίς να εξετάζεται το ταξικό τους περιεχόμενο. Και σε άλλες περιπτώσεις, ιδιαίτερα σε ορισμένα αντιγερμανικά περιβάλλοντα, η ίδια υποχώρηση της προλεταριακής προοπτικής οδηγεί στην αντίθετη πολιτική κατεύθυνση: στην υπεράσπιση του ισραηλινού κράτους ως υποτιθέμενου αναχώματος απέναντι στην αντισημιτική βαρβαρότητα.
9. Παλαιστίνη: εθνική καταπίεση και ταξικός ανταγωνισμός
Σήμερα η διεθνιστική θέση δοκιμάζεται πιο έντονα από οπουδήποτε αλλού στην Παλαιστίνη. Η αλληλεγγύη μας στον παλαιστινιακό πληθυσμό στρέφεται ενάντια στο ισραηλινό κράτος και τη γενοκτονική βία που έχει εξαπολύσει, χωρίς αυτό να συνεπάγεται τη συστράτευσή μας με τη Χαμάς και τις άλλες οργανώσεις της παλαιστινιακής αντίστασης, που διεκδικούν να συγκροτήσουν το παλαιστινιακό κράτος.
Το 1976, Άραβες και Ισραηλινοί κομμουνιστές δημοσίευσαν στο Παρίσι, στο περιοδικό Khamsin, ένα μανιφέστο που έκανε ταυτόχρονα κριτική στον σιωνισμό, στα αραβικά καθεστώτα και στις παλαιστινιακές οργανώσεις. Η ΟΑΠ και το «Μέτωπο της Άρνησης», έγραφαν, διέφεραν στην τακτική αλλά είχαν τον ίδιο στόχο: την εθνική συσπείρωση των Παλαιστίνιων προλετάριων κάτω από πολιτικές και στρατιωτικές ηγεσίες. Όπως έγραφαν, ένα παλαιστινιακό κράτος θα έφερνε ίσως τους Παλαιστίνιους εργάτες αντιμέτωπους με τη δική τους άρχουσα τάξη, αλλά δεν θα ήταν η χειραφέτησή τους.
Η κριτική τους, ωστόσο, δεν περιοριζόταν στις παλαιστινιακές οργανώσεις. Ανέλυαν το Ισραήλ ως σιωνιστικό καπιταλιστικό κράτος, η συγκρότηση και η επέκταση του οποίου στηρίχθηκαν στον μαζικό εκτοπισμό των Παλαιστινίων, στη στρατιωτική κυριαρχία και στη συστηματική βία εναντίον τους. Ταυτόχρονα, ανέδειξαν την ενσωμάτωση των Εβραίων εργατών στην εθνική ενότητα και στο επεκτατικό σχέδιο του σιωνισμού. Ο μιλιταρισμός που κατήγγελλαν έχει σήμερα προσλάβει γενοκτονικές διαστάσεις. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι οι Εβραίοι εργάτες ταυτίζονταν με το ισραηλινό κράτος ή ότι είχαν πάψει να υπάρχουν ταξικές αντιθέσεις στο εσωτερικό της ισραηλινής κοινωνίας.
Οι απεργίες που ξέσπαγαν έξω από τον έλεγχο των συνδικαλιστικών ηγεσιών, οι κοινωνικές ανισότητες και η δυσαρέσκεια απέναντι στις συνθήκες ζωής και εργασίας αποτελούσαν πραγματικές εκδηλώσεις αυτών των αντιθέσεων. Σήμερα, ο συσχετισμός των ταξικών δυνάμεων έχει μεταβληθεί και οι αντιδραστικές εθνικιστικές ιδεολογίες έχουν αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη ισχύ στο Ισραήλ αλλά και σε ολόκληρη την περιοχή.
Η θεμελιώδης ασυμμετρία ανάμεσα στο ισραηλινό κράτος και στον υπό κατοχή παλαιστινιακό πληθυσμό δεν αναιρεί την ύπαρξη ταξικών και κοινωνικών αντιθέσεων στο εσωτερικό της παλαιστινιακής κοινωνίας. Ούτε σημαίνει ότι η υποταγή των κοινωνικών ανταγωνισμών στην εθνική ενότητα αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό της ισραηλινής κοινωνίας. Μέσα στις συνθήκες κατοχής και εθνικής καταπίεσης, οι παλαιστινιακές οργανώσεις ανέπτυξαν μηχανισμούς εξουσίας και καταστολής, επιδιώκοντας να υπαγάγουν τις ανεξάρτητες κοινωνικές και ταξικές διεκδικήσεις στις ανάγκες του εθνικού αγώνα.
Η ιστορία της Χαμάς είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική ως προς αυτό, καθώς οι μηχανισμοί εσωτερικής καταστολής δεν εμφανίστηκαν απλώς ως συνέπεια της ανάληψης της εξουσίας στη Γάζα, αλλά είχαν τις ρίζες τους στην ίδια τη συγκρότηση του ισλαμιστικού κινήματος από το οποίο προήλθε. Πριν γίνει δύναμη ένοπλης αντίστασης, η Μουσουλμανική Αδελφότητα και η αλ-Μουτζαμά, από τις οποίες προέκυψε η Χαμάς, δρούσαν στη Γάζα ως οργανωμένες αντικομμουνιστικές δυνάμεις. Σε ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο, το 1983, όταν εργαζόμενοι στο Ισλαμικό Πανεπιστήμιο της Γάζας ίδρυσαν σωματείο και απήργησαν, η διοίκηση αρνήθηκε να το αναγνωρίσει και ένοπλες ισλαμιστικές ομάδες επιτέθηκαν στους απεργούς, όπως κατέγραψε τότε η εφημερίδα Αλ-Φατζρ.
Ο μηχανισμός εσωτερικής καταστολής προηγήθηκε της ίδιας της Χαμάς: η Αλ-Ματζντ, η εσωτερική υπηρεσία πληροφοριών και ασφαλείας της Αλ-Μουτζαμά, δημιουργήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1980 με πρωτοβουλία του Γιαχία Σινουάρ. Σε αυτόν τον μηχανισμό παρακολούθησης και τιμωρίας, η κατηγορία της «συνεργασίας με τον εχθρό» κάλυπτε τα πάντα, από την παραβίαση κανόνων ασφαλείας ως την «ηθική παρέκκλιση». Αργότερα, στην Πρώτη Ιντιφάντα, όταν οι γυναίκες συμμετείχαν ενεργά στις κινητοποιήσεις, η νεοσύστατη Χαμάς ξεκίνησε εκστρατεία για να επιβάλει τη μαντίλα, επιχειρώντας έτσι να επιβάλει εκ νέου την αντρική κυριαρχία.
Τον Ιούνιο του 2007 η Χαμάς πήρε ένοπλα την εξουσία στη Γάζα, ύστερα από αιματηρές μάχες με τη Φατάχ και τις δυνάμεις της Παλαιστινιακής Αρχής, και την εδραίωσε υπό καθεστώς αποκλεισμού, συγκρουόμενη επανειλημμένα με κομμάτια του πληθυσμού. Τον Μάρτιο του 2011, νέοι διαδήλωσαν για το τέλος της διάσπασης ανάμεσα στη Γάζα και τη Δυτική Όχθη, και ακούστηκε το σύνθημα «ούτε Φατάχ ούτε Χαμάς». Όταν επιχείρησαν να στήσουν σκηνές στην πλατεία αλ-Κατίμπα, στο πρότυπο της Ταχρίρ, ασφαλίτες και ένστολοι αστυνομικοί τους χτύπησαν και, σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, έκαψαν τις σκηνές.[5]
Το 2018, η πρωτοβουλία για τη Μεγάλη Πορεία της Επιστροφής είχε ληφθεί από ανένταχτο κόσμο, όμως η Χαμάς πήρε τον έλεγχο και χρησιμοποίησε την ένταση στη διαπραγμάτευσή της με το Ισραήλ. Το φθινόπωρο, μέσα από συνεννοήσεις με τη μεσολάβηση της Αιγύπτου και του ΟΗΕ, το Κατάρ πλήρωσε με ισραηλινή έγκριση τους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων της Γάζας. Στο πλαίσιο των ίδιων συνεννοήσεων, η ηγεσία της Χαμάς δεσμεύτηκε να κρατά τους διαδηλωτές μακριά από τον φράχτη.[6]
Η Χαμάς διεκδικούσε έτσι την εκπροσώπηση της αντίστασης στο Ισραήλ και ταυτόχρονα πειθαρχούσε κάθε αντίσταση που δεν έλεγχε. Τις διαδηλώσεις για την έλλειψη ηλεκτρικού ρεύματος στην Τζαμπάλια το 2017 τις τερμάτισε με το μαστίγιο των συλλήψεων και το καρότο των χρημάτων του Κατάρ για φτηνά καύσιμα,[7] και τις διαδηλώσεις «Θέλουμε να ζήσουμε» του 2019 ενάντια στους φόρους και την ακρίβεια τις αντιμετώπισε με ξυλοδαρμούς και μαζικές συλλήψεις.[8] Το 2025, μέσα στην ισραηλινή επίθεση και τους εκτοπισμούς, Παλαιστίνιοι διαδήλωσαν ενάντια στον πόλεμο και στην εξουσία της Χαμάς, ανάμεσά τους άνθρωποι που είχαν χάσει συγγενείς από ισραηλινά πλήγματα και αρνούνταν παρ’ όλα αυτά την εξουσία της οργάνωσης που μιλούσε στο όνομά τους. Η απάντηση της Χαμάς ήταν συκοφαντίες περί συνεργασίας με το Ισραήλ, ακόμα και σε ανθρώπους που είχαν χάσει σχεδόν όλη τη οικογένειά τους από την ισραηλινή βία, εκφοβισμοί, απειλές και ξυλοδαρμοί. Καταγγέλθηκε επίσης η δολοφονία του 22χρονου Ουντάι Ράμπι, ο οποίος είχε συμμετάσχει στις διαδηλώσεις και, σύμφωνα με την οικογένειά του, πέθανε από τα βασανιστήρια που του επέβαλαν ένοπλοι της Χαμάς.[9]
Ακούμε συχνά, ακόμη και από συντρόφους που αυτοαποκαλούνται διεθνιστές, ένα επιχείρημα που αναγνωρίζει τον αστικό και κατασταλτικό χαρακτήρα της Χαμάς, αλλά τον θεωρεί δευτερεύοντα μπροστά στον ρόλο της ως «αντίστασης». Η αλληλεγγύη στον παλαιστινιακό πληθυσμό μετατρέπεται έτσι σε στήριξη του εθνικού αγώνα, με τη Χαμάς να εμφανίζεται ως αναγκαία έκφραση της αντίστασης στην ισραηλινή κυριαρχία. Μόλις όμως η κριτική στραφεί στην ίδια την οργάνωση και στην εξουσία που ασκεί, η συζήτηση επιστρέφει στους καταπιεσμένους Παλαιστίνιους και στο δικαίωμά τους να αντιστέκονται, σαν η κριτική στη Χαμάς να αποτελεί υποταγή στο ισραηλινό κράτος. Με αυτόν τον τρόπο η Χαμάς κατοχυρώνεται ως αποκλειστική εκπρόσωπος των Παλαιστινίων, χωρίς όσοι της αποδίδουν αυτόν τον ρόλο να χρειάζεται να υπερασπιστούν ευθέως την καταπίεση που η ίδια ασκεί επί του παλαιστινιακού πληθυσμού.
Πιο σύνθετα θέτουν τη σχέση ταξικού αγώνα και εθνικής μορφής ομάδες από το ρεύμα της κομμουνιστικοποίησης. Στην προσέγγιση αυτή, ο εθνικισμός της αντίστασης αντιμετωπίζεται ως όριο που προκύπτει από τις ίδιες τις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες συγκρότησης του παλαιστινιακού προλεταριάτου. Η εθνική μορφή δηλαδή δεν επιβάλλεται απλώς απέξω: οι ίδιοι οι όροι της εκμετάλλευσης και της κατοχής παράγουν την εθνική διαίρεση μέσα στην οποία αναπτύσσεται ο αγώνας. Η διαπίστωση αυτή έχει σημασία, χρειάζεται όμως να εξετάσουμε τι συνεπάγεται για την εξέλιξη του αγώνα και μέσα από ποιες συγκρούσεις μπορεί να ξεπεραστεί αυτό το όριο.[10]
Οι πολιτικές συνέπειες της αντίληψης της TC γίνονται σαφέστερες στην αντιπαράθεσή της με τον Εμίλιο Μινασιάν για τη Γάζα. Στην ανάλυσή της για τη Γάζα, η TC αναγνωρίζει ορθά τον κατακερματισμό του παλαιστινιακού προλεταριάτου και την παραγωγή του ως «πλεονάζοντος πληθυσμού». Το πρόβλημα βρίσκεται στο τι εννοεί με την αυτόνομη ταξική δραστηριότητα. Για την TC, η προλεταριακή αυτοοργάνωση παραμένει επιβεβαίωση της τάξης μέσα στην καπιταλιστική σχέση και, επομένως, όριο που πρέπει να ξεπεραστεί.
Η αυτοοργάνωση των προλετάριων δεν έχει αναγκαστικά χειραφετητικό περιεχόμενο. Μπορεί να αναπαράγει τις μορφές που τους συγκροτούν ως τάξη του κεφαλαίου και να υπάγεται σε εθνικές ή άλλες διαταξικές συμμαχίες. Ως προς αυτό, η κριτική της TC στην ταύτιση της αυτοοργάνωσης με την επανάσταση είναι βάσιμη. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ταξική αυτονομία αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως αυτοεπιβεβαίωση του προλεταριάτου και, επομένως, ως αναπαραγωγή της καπιταλιστικής σχέσης. Έτσι παραγνωρίζεται η δυνατότητα να αναπτυχθεί μέσα στην ίδια την αυτοοργάνωση μια τάση ρήξης με τις μορφές που υπάγουν τους προλετάριους στο κεφάλαιο και στο κράτος. Η αυτονομία δεν προϋποθέτει μια «καθαρή» ταξική δραστηριότητα, απαλλαγμένη εκ των προτέρων από αυτούς τους καθορισμούς. Αντίθετα, συγκροτείται μέσα από την αντιφατική ανάπτυξη των αγώνων, στον βαθμό που οι προλετάριοι στρέφονται ενάντια στις σχέσεις που αναπαράγουν την ίδια τους την ταξική ύπαρξη.
Η διάκριση αυτή έχει άμεση σημασία για την ανάλυση της παλαιστινιακής αντίστασης. Δεν αρκεί να διαπιστώνουμε ότι η εθνική μορφή αποτελεί ταυτόχρονα τη δυναμική και το όριο του αγώνα. Αν μείνουμε σε αυτή τη διαπίστωση, τόσο η υποταγή των προλετάριων στην εθνική ηγεσία όσο και η εξέγερσή τους εναντίον της μπορούν να εμφανίζονται ως επιβεβαίωση του ίδιου θεωρητικού σχήματος, χωρίς να εξηγείται τι οδηγεί στη μία ή στην άλλη έκβαση και μέσα από ποιες συγκρούσεις μπορεί να αναπτυχθεί μια προοπτική υπέρβασης της εθνικής ενότητας. Οι εθνικές διαιρέσεις παράγονται μέσα στην ταξική σχέση και αναπαράγονται μέσα από συγκεκριμένους θεσμούς, από την αστυνομία και τη διοίκηση ως τις ένοπλες οργανώσεις που αποφασίζουν ποια αιτήματα επιτρέπονται και ποια καταγγέλλονται ως προδοσία. Όταν οι εργαζόμενοι αγωνίζονται ενάντια στην ακρίβεια ή οι γυναίκες αμφισβητούν την πειθαρχία που τους επιβάλλεται, έρχονται αντιμέτωποι με εξουσίες που αξιώνουν να ορίζουν το «εθνικό συμφέρον» και καταστέλλουν όσους συγκρούονται μαζί τους. Η υπέρβαση της εθνικής διαίρεσης περνά επομένως και από τη ρήξη με τις δυνάμεις που την οργανώνουν, και η διεθνιστική παρέμβαση κρίνεται από το αν συμβάλλει στην ανάπτυξη αυτών των συγκρούσεων ή αποδέχεται την αναβολή τους στο όνομα της ενότητας της αντίστασης.
Η παλιά θεωρία των σταδίων απέδιδε στο εθνικό κίνημα αστικά καθήκοντα που θα άνοιγαν τον δρόμο στην ταξική πάλη. Σήμερα, ακόμη και σε προσεγγίσεις που απορρίπτουν ρητά αυτή τη διαδοχή, η αυστηρή περιοδολόγηση της ταξικής πάλης μπορεί να οδηγήσει σε ένα ανάλογο αποτέλεσμα: οι υπάρχουσες μορφές του αγώνα αντιμετωπίζονται ως ιστορικά αναγκαίες, ενώ η υπέρβασή τους παραπέμπεται σε δυνατότητες που θα προκύψουν από τη μελλοντική εξέλιξη των αντιφάσεων. Έτσι, ο ιστορικός καθορισμός των αγώνων κινδυνεύει να μετατραπεί σε εκ των προτέρων οριοθέτηση του δυνατού, και η εθνική μορφή, αντί να εξετάζεται ως αντίφαση που μπορεί να οξυνθεί και να διαρραγεί μέσα στον ίδιο τον αγώνα, αποκτά τον χαρακτήρα ενός σχεδόν αναπόφευκτου σταδίου: μια θεωρία των σταδίων χωρίς στάδια. Το ζήτημα δεν είναι ότι οι διαφορετικές επαναστατικές και αντεπαναστατικές τάσεις μιας ιστορικής περιόδου δεν υπόκεινται σε κοινούς καθορισμούς, αλλά ότι αυτοί δεν εξηγούν από μόνοι τους ούτε τις συγκρούσεις μεταξύ τους ούτε την έκβασή τους. Αν οι διαφορετικές τάσεις του επαναστατικού κύκλου μετά το 1917 αντιμετωπίζονται πρωτίστως ως εκφράσεις των ίδιων ιστορικών ορίων της προλεταριακής αυτοεπιβεβαίωσης, κινδυνεύει να υποβαθμιστεί η σημασία της σύγκρουσης ανάμεσα στις δυνάμεις που επιδίωκαν την επέκταση της επανάστασης και σε εκείνες που συνέβαλαν στη συντριβή της. Η ιστορική ήττα της επανάστασης δεν αποδεικνύει ότι η έκβασή της ήταν εξαρχής προδιαγεγραμμένη.
Μια συγγενής λογική εμφανίζεται όταν αποδίδεται στην εθνική απελευθέρωση προοδευτικό περιεχόμενο με βάση τις δυνατότητες που υποτίθεται ότι θα ανοίξει αργότερα. Σε αυτό το πλαίσιο γίνεται επίκληση της θέσης του Μαρξ για την Ιρλανδία. Το 1870 ο Μαρξ υποστήριζε την ιρλανδική ανεξαρτησία, επειδή εκτιμούσε ότι θα έπληττε την αγγλική γαιοκτητική αριστοκρατία και θα υπονόμευε τον εθνικό ανταγωνισμό που κρατούσε διαιρεμένους τους Άγγλους και τους Ιρλανδούς εργάτες. Η θέση του στηριζόταν σε μια συγκεκριμένη ιστορική εκτίμηση για τη σύνδεση του εθνικού αγώνα με την αγροτική επανάσταση και την εργατική χειραφέτηση – που αποδείχτηκε λανθασμένη. Όποιος μεταφέρει σήμερα αυτή τη θέση στην Παλαιστίνη οφείλει να εξηγήσει πώς η συστράτευση με τις δυνάμεις του εθνικού αγώνα ενισχύει την αυτόνομη πάλη των προλετάριων, όταν οι ίδιες απαιτούν την υποταγή της στην εθνική ενότητα.
Οι Παλαιστίνιοι προλετάριοι δέχονται επίθεση ως Παλαιστίνιοι, αλλά αυτή η κοινή εθνική υπαγωγή δεν καταργεί τον ταξικό ανταγωνισμό με όσους τους κυβερνούν ούτε καθιστά τη Χαμάς εκπρόσωπο των συμφερόντων τους. Η παλαιστινιακή κοινωνία παραμένει ταξική ακόμη και μέσα στην ισοπεδωμένη Γάζα, και η αλληλεγγύη στους καταπιεσμένους περιλαμβάνει τη στήριξη της δυνατότητάς τους να αντιστέκονται και στην εξουσία που απαιτεί την υποταγή τους στο όνομα της εθνικής απελευθέρωσης.
10. Ο στρατοπεδισμός των αντιγερμανών
Η λογική των στρατοπέδων εμφανίζεται και με αντίστροφο πρόσημο, στο ρεύμα των αντιγερμανών, των Antideutsche, που διαμορφώθηκε στη γερμανική Αριστερά την περίοδο της ενοποίησης. Αφετηρία τους ήταν μια βάσιμη διαπίστωση: τμήματα της Αριστεράς πίστευαν ότι μια γενική αναφορά στον φασισμό ή στον ιμπεριαλισμό αρκούσε για να εξηγήσει τον αντισημιτισμό και το Ολοκαύτωμα, παραγνωρίζοντας τη συγκεκριμένη ιστορική τους μορφή.
Η απάντησή τους όμως ήταν προβληματική από την αρχή. Απέσπασαν την ιστορική ιδιαιτερότητα του αντισημιτισμού από την ταξική σχέση και τον καπιταλιστικό χαρακτήρα της ναζιστικής εξουσίας και την έκαναν λόγο πολιτικής εξαίρεσης. Ο αντισημιτισμός έχει τη δική του ιστορική μορφή και το Ολοκαύτωμα τη δική του θέση στην ιστορία των κρατικών εγκλημάτων, προέκυψαν όμως μέσα στην καπιταλιστική ολότητα που γέννησε το σύγχρονο κράτος και τον εξοντωτικό εθνικισμό, και μέσα από αυτή τη σχέση εξηγείται η ιδιαιτερότητά τους. Αντιπαραθέτοντας την ιδιαιτερότητα στην ολότητα, οι αντιγερμανοί είχαν ήδη πάρει λάθος δρόμο, πριν από κάθε μεταγενέστερη στήριξη στο Ισραήλ ή στο ΝΑΤΟ.
Από εκεί και πέρα, το Ισραήλ έπαψε να αναλύεται ως καπιταλιστικό κράτος με τις δικές του ταξικές σχέσεις και τη δική του εθνικιστική βία και έγινε φορέας της ιστορικής μνήμης και του αντιφασισμού. Η υπεράσπισή του εξελίχθηκε σε ανοιχτή απολογία της αμερικανικής ισχύος και, πιο πρόσφατα, της γενοκτονίας στη Γάζα, στο όνομα του πολιτισμού απέναντι στη βαρβαρότητα. Μια κριτική θεωρία που ξεκινούσε από την πλήρη ενσωμάτωση της εργατικής τάξης στο κεφάλαιο κατέληξε στην άκριτη στήριξη της υφιστάμενης τάξης πραγμάτων.
Πρόκειται για στρατοπεδισμό με αντεστραμμένο πρόσημο. Ο αντι-ιμπεριαλιστής βρίσκει την «αντίσταση» στη Χαμάς ή στο Ιράν, ο αντιγερμανός ταυτίζει τον πολιτισμό με το Ισραήλ και τη Δύση, και οι δύο αναζητούν τη χειραφέτηση έξω από την ταξική σχέση, σε ένα υπαρκτό κράτος ή σε ένα κίνημα που θέλει να γίνει κράτος. Παρά τις αντίθετες επιλογές τους, ζητούν από τους προλετάριους να διαλέξουν στρατόπεδο.
Απέναντι σε αυτή τη λογική αξίζει να σταθούμε στο «Κάλεσμα προς τους Εβραίους εργάτες» των Επαναστατών Κομμουνιστών, γραμμένο τον Απρίλιο του 1943 στην κατεχόμενη Γαλλία, ενώ η γενοκτονία βρισκόταν σε εξέλιξη. Οι συντάκτες του απευθύνονταν στους Εβραίους εργάτες ως το πιο άγρια διωκόμενο τμήμα του προλεταριάτου και απέρριπταν δύο προσδοκίες: ότι κάποια από τις μεγάλες δυνάμεις θα τους έσωζε, και ότι η λύση ήταν να ενωθούν με την εβραϊκή αστική τάξη για ένα κράτος στην Παλαιστίνη. Ο διωγμός, έγραφαν, δεν καταργούσε τις ταξικές αντιθέσεις, και τους καλούσαν να αγωνιστούν μαζί με τους υπόλοιπους προλετάριους και να αντιπαλέψουν τον αντισημιτισμό μέσα στο ίδιο το εργατικό κίνημα, όπως και τον σιωνισμό ως μορφή εθνικισμού και ρατσισμού που τον ανατροφοδοτεί. Το κάλεσμα διατηρεί βέβαια την τροτσκιστική αντίληψη για το δικαίωμα του εβραϊκού έθνους στην αυτοδιάθεση, με τη δημιουργία, μετά την επανάσταση, ενός εβραϊκού «εργατικού κράτους» μέσα σε μια διεθνή ομοσπονδία κατά το πρότυπο της ΕΣΣΔ. Παρά αυτό το όριο, η διεθνιστική σημασία του καλέσματος βρίσκεται στην άρνηση να γίνει ο διωγμός λόγος εθνικής συστράτευσης και αναζήτησης ιμπεριαλιστών προστατών. Αυτή η προσπάθεια παραμένει επίκαιρη απέναντι στη σημερινή εκμετάλλευση της μνήμης του Ολοκαυτώματος υπέρ του κράτους του Ισραήλ και του δυτικού ιμπεριαλισμού.[11]
11. Ο προλεταριακός διεθνισμός σήμερα
Η ειρήνη ανάμεσα σε κράτη ή ανάμεσα σε κρατικούς και οιονεί κρατικούς δρώντες δεν είναι το αντίθετο του πολέμου. Αποτελεί μια νέα οργάνωση της ίδιας πραγματικότητας: σύνορα, διευθετήσεις ασφαλείας, αστυνομικά μέτρα, διπλωματική αναγνώριση, διαχείριση πληθυσμών, ανοικοδόμηση και νέες μορφές ενσωμάτωσης στις εθνικές οικονομίες. Με αυτή την έννοια, η ειρήνη συνεχίζει το ταξικό περιεχόμενο του πολέμου με άλλα μέσα. Δεν καταργεί τις δυνάμεις που οργάνωσαν τη σύγκρουση· μπορεί να σταθεροποιήσει τη μεταξύ τους σχέση και να ανακατανείμει τους ρόλους τους.
Αυτή η δυναμική ισχύει και σήμερα, χωρίς αναχρονισμούς. Προσωρινοί συμβιβασμοί, εκεχειρίες, ανταλλαγές αιχμαλώτων ή ομήρων, μηχανισμοί ανοικοδόμησης και εγγυήσεις ασφαλείας μπορεί να γίνουν αποδεκτά από δρώντες όπως η Χαμάς, το Ιράν, το Κατάρ, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες, για διαφορετικούς λόγους και στο πλαίσιο της στρατηγικής του καθενός. Τέτοιες διευθετήσεις, όμως, δεν μπορούν να ταυτιστούν με τα συμφέροντα των Παλαιστίνιων προλετάριων. Ρυθμίζουν τους όρους υπό τους οποίους οι Παλαιστίνιοι εξακολουθούν να κυβερνώνται, να αστυνομεύονται, να εκτοπίζονται, να περιορίζονται, να απασχολούνται, να παραμένουν άνεργοι, να εξαρτώνται από τη βοήθεια ή ακόμη και να δολοφονούνται μαζικά.
Για τον παλαιστινιακό πληθυσμό, η άμεση παύση των βομβαρδισμών και η άρση του αποκλεισμού αποτελούν ζωτικές ανάγκες. Η απαίτηση να σταματήσει η γενοκτονία, ωστόσο, δεν συνεπάγεται πολιτική στήριξη στις κρατικές και οιονεί κρατικές εξουσίες που διαπραγματεύονται τους όρους της εκεχειρίας και της «επόμενης μέρας». Μια συμφωνία μπορεί να βάλει τέλος στις μαζικές δολοφονίες χωρίς να καταργεί τις σχέσεις κυριαρχίας που τις κατέστησαν δυνατές. Αντίθετα, η μεταπολεμική διευθέτηση μπορεί να αναδιοργανώνει αυτές τις σχέσεις μέσα από νέους μηχανισμούς ελέγχου, επιτήρησης και καταστολής. Η διεθνιστική αλληλεγγύη, επομένως, δεν εξαντλείται στην απαίτηση για κατάπαυση του πυρός, όσο επιτακτική κι αν είναι αυτή. Συνδέει τον αγώνα για τον τερματισμό της σφαγής με την εναντίωση στις σχέσεις εκμετάλλευσης και καταπίεσης που εξακολουθούν να υφίστανται ακόμη και όταν τα όπλα σιωπούν.
Στο Ιράν, η Ισλαμική Δημοκρατία χρησιμοποιεί την εξωτερική σύγκρουση για να καταστείλει τις απεργίες και το κίνημα των γυναικών και να παρουσιάσει κάθε κοινωνικό αγώνα ως προδοσία, όπως κάνουν όλα τα κράτη όταν βρίσκονται σε πόλεμο. Το καινούργιο είναι ότι ένα μέρος της διεθνούς Αριστεράς αποδέχεται αυτή τη λογική χωρίς καν να επικαλείται τον «σοσιαλιστικό» χαρακτήρα του κράτους, που παλιότερα χρησίμευε ως πρόσχημα για τον στρατοπεδισμό. Μόλις αρχίσουν οι βομβαρδισμοί, οι αγώνες ενάντια στο καθεστώς χάνονται από το οπτικό της πεδίο.
Ο ευρωπαϊκός επανεξοπλισμός θέτει το ίδιο πρόβλημα κι εδώ. Οι κυβερνήσεις μιλούν για ετοιμότητα και εθνική άμυνα, αλλά η προθυμία του πληθυσμού να πολεμήσει δεν είναι δεδομένη, και τα κράτη πρέπει να την καλλιεργήσουν με τον φόβο και την προπαγάνδα και να επιβάλουν τη στράτευση με νόμους και ποινές, γιατί η εθελοντική στράτευση και συστράτευση με τα εθνικά πολεμικά σχέδια παραμένει αξιοσημείωτα ασθενική στη σημερινή Ευρώπη.
Η Ουκρανία το δείχνει με ιδιαίτερη σαφήνεια: η στρατολόγηση επιβάλλεται με τη βία, η αποφυγή της στράτευσης είναι μαζική και το κόστος του πολέμου προκαλεί κοινωνικές εντάσεις. Οι Ουκρανοί εργάτες και στρατιώτες δεν έχουν υιοθετήσει συλλογικά μια διεθνιστική θέση, αλλά η απόσταση ανάμεσα σε όσα χρειάζεται το κράτος και σε όσα αντέχει ο πληθυσμός ανοίγει πραγματικές δυνατότητες εναντίωσης στον πόλεμο, και μέσα σε αυτές πρέπει να παρέμβουμε. Στη Ρωσία, όπου μετά τη μαζική φυγή του 2022 το κράτος στρατολογεί κυρίως με υψηλές αμοιβές, η ίδια απόσταση υπάρχει με άλλη μορφή.
Οι κινητοποιήσεις στα λιμάνια ενάντια στις μεταφορές όπλων δείχνουν ότι οι εργαζόμενοι μπορούν να παρεμποδίσουν έμπρακτα την πολεμική μηχανή. Το πολιτικό περιεχόμενο και η προοπτική αυτών των αγώνων παραμένουν αντικείμενο διαπάλης. Η σύνδεσή τους με την αντίσταση στην πολεμική οικονομία και στην εκμετάλλευση συνυπάρχει με την προβολή εθνικών και κρατικών λύσεων, ενώ στο πολιτικό φάσμα που τους στηρίζει εμφανίζονται και τοποθετήσεις υπέρ του αντίπαλου ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου. Μέσα σε αυτή τη διαπάλη, η διεθνιστική παρέμβαση επιδιώκει να αναπτυχθεί η αυτοτελής δύναμη των προλετάριων απέναντι στον πόλεμο, χωρίς η αλληλεγγύη στους καταπιεσμένους να μετατρέπεται σε στήριξη των κρατών και των εθνικών τους ηγεσιών. Η κατεύθυνση αυτή αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο μέσα από την εναντίωση στην πολεμική προετοιμασία του κράτους μέσα στο οποίο ζούμε και δουλεύουμε. Εδώ, στην Ελλάδα, αυτό σημαίνει σύγκρουση με τις απαιτήσεις του ελληνικού κράτους και του κεφαλαίου να θέσουν την εργασία και τη ζωή μας στην υπηρεσία των στρατιωτικών τους σχεδιασμών.
Η άρνηση στράτευσης, οι αγώνες ενάντια στην πολεμική παραγωγή και στις μεταφορές όπλων, η αντίσταση στη στρατιωτικοποίηση της έρευνας και της εκπαίδευσης μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερη δύναμη όταν συνδεθούν με τους αγώνες για τις συνθήκες ζωής και εργασίας. Η αντίσταση στις περικοπές και στην εργασιακή πειθαρχία μπορεί να στραφεί ενάντια στις θυσίες που επιβάλλονται στο όνομα της εθνικής άμυνας. Μέσα σε αυτούς τους αγώνες συμμετέχουμε, επιδιώκοντας τη ρήξη με την εθνική ενότητα και την ανάπτυξη δεσμών αλληλεγγύης με όσους αρνούνται τη στράτευση ή εκτοπίζονται από τον πόλεμο. Το «τρίτο στρατόπεδο» αποκτά πραγματικό περιεχόμενο όταν οι προλετάριοι στρέφονται ενάντια στη δική τους άρχουσα τάξη και συνδέονται με τις αντίστοιχες αρνήσεις στην άλλη πλευρά των συνόρων. Ο βασικός εχθρός βρίσκεται στην ίδια την κοινωνική σχέση που μετατρέπει την εργατική τάξη σε αναλώσιμη ύλη της καπιταλιστικής συσσώρευσης και του πολέμου, τόσο «εδώ» όσο και στο αντίπαλο στρατόπεδο.
Σημειώσεις
[1] Βλ. 100 χρόνια ενάντια σε κάθε στρατόπεδο: Προλεταριακός διεθνισμός, πόλεμος και επανάσταση: Μαρί-Λουΐζ Μπερνέρι, «“Απελευθέρωση” της Ιταλίας: Οι βόμβες θα κάνουν τη δουλειά τους» (Ιούνιος 1943), σ. 105–109, και «Βρετανικοί βομβαρδισμοί» (Σεπτέμβριος 1943), σ. 119–122· Union des Communistes Internationalistes, «Ενάντια στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο, σοσιαλιστική επανάσταση!» (Οκτώβριος 1943), σ. 123–126.
[2] War Commentary, τόμ. 5, αρ. 17, Ιούλιος 1944, σ. 10, «From the Ranks»· Philip Sansom, «Recollections of the Wartime Years», Freedom, 3 Σεπτεμβρίου 1977· Carissa Honeywell, «Anarchism and the British Warfare State: The Prosecution of the ‘War Commentary’ Anarchists, 1945», International Review of Social History, 60(2), 2015, σ. 257–284.
[3] Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1946, εν μέσω οξείας στεγαστικής κρίσης, αποστράτευσης και μεταπολεμικής λιτότητας, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι –πολλοί από τους οποίους ήταν πρώην στρατιώτες και οι οικογένειές τους– κατέλαβαν άδεια στρατόπεδα και, στη συνέχεια, ξενοδοχεία και διαμερίσματα σε ολόκληρη τη Βρετανία. Το κίνημα δεν εξελίχθηκε σε επαναστατική αμφισβήτηση του κράτους, αλλά δείχνει πώς η επιστροφή των στρατιωτών στην πολιτική ζωή μπορούσε να γίνει πηγή κοινωνικών συγκρούσεων και άμεσης δράσης κατά τη μετάβαση από τον πόλεμο στη μεταπολεμική τάξη πραγμάτων.
[4] Για τους επαναστάτες εργοστασιακούς αντιπροσώπους και τις αντιπολεμικές απεργίες στη Γερμανία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, βλ. Klaus Weinhauer, «Labour Movements and Strikes, Social Conflict and Control, Protest and Repression (Germany)», 1914–1918-online: International Encyclopedia of the First World War, 10 Οκτωβρίου 2017.
[5] Βλ. Human Rights Watch, «Gaza: Stop Suppressing Peaceful Protests», 19 Μαρτίου 2011· Daoud Kuttab, «Wanting an End to the Split», Μάρτιος 2011· WAFA, «Hamas Forces in Civilian Clothing Attack, Injure 50 Protesters in Gaza», 15 Μαρτίου 2011.
[6] Βλ. International Crisis Group, Rebuilding the Gaza Ceasefire, Middle East Report αρ. 191, 16 Νοεμβρίου 2018, σ. 10–11· Nidal al-Mughrabi, «Qatar Pays Gaza Salaries to Ease Tensions; Israel Says Money’s Not for Hamas», Reuters, 9 Νοεμβρίου 2018.
[7] Βλ. Palestinian Centre for Human Rights, «PCHR Follows up with Concern Excessive Use of Force by Security Services to Disperse Demonstration in Jabalia Refugee Camp (https://pchrgaza.org/pchr-follows-up-with-concern-excessive-use-of-force-by-security-services-to-disperse-demonstration-in-jabalia-refugee-camp/)», 13 Ιανουαρίου 2017· Human Rights Watch, Two Authorities, One Way, Zero Dissent: Arbitrary Arrest and Torture under the Palestinian Authority and Hamas (https://www.hrw.org/report/2018/10/23/two-authorities-one-way-zero-dissent/arbitrary-arrest-and-torture-under), 23 Οκτωβρίου 2018, ενότητα «Demonstrations»· Reuters, «Gaza Power Crisis Eases as Qatar Donates $12 Million to Buy Fuel(https://www.voanews.com/a/gaza-power-crisis-eases-as-qatar-donates-12-million-dollars-to-buy-fuel/3678171.html)», 16 Ιανουαρίου 2017.
[8] Βλ. Amnesty International, «Gaza: Hamas Must End Brutal Crackdown against Protesters and Rights Defenders (https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/03/gaza-hamas-must-end-brutal-crackdown-against-protesters-and-rights-defenders-2/)», 18 Μαρτίου 2019· Human Rights Watch, «Another Brutal Crackdown by Hamas in Gaza (https://www.hrw.org/news/2019/03/20/another-brutal-crackdown-hamas-gaza)», 20 Μαρτίου 2019.
[9] Βλ. Amnesty International, «Palestine: Hamas Security Services Must Stop Targeting Protesters in Reprisal and Respect Freedom of Peaceful Assembly in Gaza (https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/05/palestine-hamas-security-services-must-stop-targeting-protesters-in-reprisal-and-respect-freedom-of-peaceful-assembly-in-gaza/)», 28 Μαΐου 2025· Miriam Berger, Heba Farouk Mahfouz, Hazem Balousha και Hajar Harb, «Hamas Seeks to Silence Gazans Who Criticize It over War with Israel (https://www.washingtonpost.com/world/2025/04/16/gaza-hamas-protests/)», The Washington Post, 16 Απριλίου 2025.
[10] Βλ. «Gaza, le contexte historico-théorique» και «Commentaires sur l’entretien avec Emilio Minassian», στην ενότητα «Gaza 2024», Théorie Communiste, αρ. 28, σ. 101–138.
[11] Βλ. 100 χρόνια ενάντια σε κάθε στρατόπεδο: Προλεταριακός διεθνισμός, πόλεμος και επανάσταση, Communistes Révolutionnaires, «Κάλεσμα προς τους Εβραίους εργάτες» (Απρίλιος 1943).